I. ĐẶC TÍNH TẠNG PHẾ VÀ CƠ CHẾ SINH BỆNH MÙA THU THEO ĐÔNG Y
Trong học thuyết Ngũ Hành, mùa Thu tương ứng với hành Kim, tạng Phế (Phổi), màu Trắng và khí Táo (Hanh khô). Cổ nhân có câu: "Phế vi kiều tạng, hỷ nhuận nhi ác táo" — nghĩa là tạng Phế là cơ quan thanh cao, mỏng manh như đóa sen non, rất ưa môi trường ẩm nhuận mát mẻ và tối kỵ khí khô hanh.
Phế chủ khí, quản lý hô hấp và khai khiếu ra mũi, bì phu (da lông) là tuyến phòng thủ ngoài cùng bảo vệ cơ thể. Khi mùa thu sang, Táo khí thịnh hành sẽ thiêu đốt tân dịch của cơ thể, gây ra hàng loạt triệu chứng lâm sàng:
- Hô hấp: Mũi họng khô rát, cổ họng ngứa ngáy, ho khan thành từng cơn không dứt, tiếng khàn đặc hoặc có đờm vàng dính khó khạc.
- Bì phu (Da dẻ): Da nứt nẻ, bong tróc, tóc khô xơ gãy rụng, môi khô nẻ chảy máu, miệng khát luôn muốn uống nước nhưng uống bao nhiêu cũng không đã khát.
- Đại trường tương biểu lý: Phế và Đại Trường có quan hệ biểu lý mật thiết. Phế nhiệt tân khô sẽ khiến đại trường thiếu tân dịch bôi trơn, dẫn đến táo bón kinh niên, phân khô cứng thành hòn.
II. NGUYÊN TẮC DƯỠNG SINH ẨM THỰC: "GIẢM CAY TĂNG CHUA, TƯ ÂM NHUẬN PHẾ"
Để bảo vệ lá phổi và hệ hô hấp suốt những tháng hanh heo, Đông y đưa ra 2 nguyên tắc then chốt trong ăn uống:
1. Giảm tân (cay) — Tăng toan (chua nhẹ)
Vị cay thuộc Kim, có tính chất phát tán làm hao tổn thêm phế khí và làm khô cạn tân dịch. Do đó, mùa thu cần giảm bớt hạt tiêu, ớt hiểm, mù tạt, tỏi sống và gừng già nướng. Thay vào đó, tăng cường vị chua thanh nhẹ (toan thu) như quả lê, táo tàu, quả ô mai, chanh đào ngâm mật ong, quả sơn tra để thu liễm phế khí và giữ lại tinh chất nuôi tạng phủ.
2. Ưu tiên "Bạch Sắc Thực Phẩm" (Thực phẩm màu trắng dưỡng Phế)
Ngũ sắc nhập ngũ tạng — màu trắng quy về tạng Phế. Những thực phẩm tự nhiên màu trắng có công năng tư âm, nhuận táo, giải nhiệt cực mạnh:
- Tuyết Lê (Quả lê tươi): "Bách quả chi tông" của mùa thu, vị ngọt mát, sinh tân dịch, nhuận phế, trừ đờm, dập tắt các cơn ho khan gió mùa.
- Ngân Nhĩ (Mộc nhĩ trắng): Chứa dồi dào chất nhầy thực vật quý giá, bồi bổ tân dịch, nhuận phế, dưỡng nhan và tăng cường sức đề kháng niêm mạc phổi.
- Bách Hợp: Vị đắng ngọt nhẹ, tính hàn nhuận, là vị thuốc thanh tâm an thần, nhuận phế chỉ khái nổi danh hàng đầu Đông y.
- Củ Sen & Củ Cải Trắng: Củ cải được ví như "Tiểu nhân sâm mùa đông", tiêu tích hóa đờm, thông đàm hạ khí; củ sen bổ tỳ dưỡng âm, thanh nhiệt làm mát huyết.
- Hạt Sen, Ý Dĩ, Hạnh Nhân, Mật Ong Rừng: Giúp kiện tỳ ích khí, tạo nguồn sinh hóa dưỡng chất để tạng Phế tự phục hồi.
III. 3 MÓN CANH THỰC DƯỠNG TRỊ LIỆU GIA TRUYỀN THẾ LONG DỄ NẤU TẠI NHÀ
Món 1: Tuyết Lê Chưng Bách Hợp, Ngân Nhĩ & Đường Phèn (Thang bổ phế số 1)
Chuẩn bị: 1 quả lê to mọng nước, 10g ngân nhĩ khô ngâm nở xé nhỏ, 10g bách hợp khô rửa sạch, 6 quả táo đỏ cắt lát, 10 hạt câu kỷ tử, đường phèn vàng tự nhiên vừa ăn.
Cách nấu: Cắt ngang phần đầu quả lê làm nắp đậy, khoét bỏ lõi hạt. Xếp ngân nhĩ, bách hợp, táo đỏ và đường phèn vào lòng quả lê (hoặc cho tất cả vào thố sứ có nắp). Chưng cách thủy lửa nhỏ trong 45 - 60 phút đến khi ngân nhĩ sánh sền sệt, lê mềm trong suốt. Dùng ấm trước khi đi ngủ 1 tiếng.
Chỉ định: Trị ho khan không đờm, đau rát rấm rứt họng, da khô nứt nẻ và phụ nữ muốn dưỡng nhan chống lão hóa.
Món 2: Canh Củ Sen Sườn Non Ý Dĩ (Kiện Tỳ Bổ Phế, Ích Khí Dưỡng Âm)
Chuẩn bị: 400g sườn thăn non, 1 củ sen tươi cạo vỏ thái khoanh tròn, 30g ý dĩ (bo bo), 20g hạt sen tươi bỏ tâm, 3 lát gừng mỏng, gia vị thanh đạm.
Cách nấu: Chần sườn qua nước sôi gừng để khử mùi hôi. Cho sườn, củ sen, ý dĩ, hạt sen vào nồi hầm nhỏ lửa trong 45 phút cho chín nhừ tỏa hương thơm thanh khiết. Nêm chút muối hồng, ăn trong bữa cơm trưa hoặc chiều.
Chỉ định: Người thể trạng suy nhược, ăn uống kém, thở dốc khi gắng sức, trẻ nhỏ hay ốm vặt khi chuyển mùa.
Món 3: Trà La Hán Quả Hoa Cúc Bạc Hà (Thanh lọc đường thở tức thì)
Chuẩn bị: 1/2 quả la hán bóp vỡ, 10 bông cúc kim miêu khô, 3 lá bạc hà tươi. Hãm với 500ml nước sôi 90 độ C trong bình giữ nhiệt 15 phút.
Tác dụng: Vị ngọt thanh tự nhiên không đường của la hán quả kết hợp tính tân lương tán nhiệt của cúc hoa giúp hạ hỏa vòm họng, giải trừ đờm nhớt, khử mùi hôi miệng và làm mát phổi cho người hút thuốc lá hay phải nói nhiều.
IV. NHỮNG ĐIỀU ĐẠI KỴ CẦN TRÁNH VÀO MÙA HANH HEO
- Đại kỵ đồ uống có đá lạnh: Cổ nhân răn dạy "Hình hàn ẩm lãnh tắc thương Phế" — để thân thể nhiễm lạnh hoặc uống nước đá sẽ khiến phế khí bị đông trệ ngay lập tức, sinh ra viêm họng hạt, viêm phế quản và hen suyễn.
- Tránh thức quá khuya sau 23h: Mùa thu nên ngủ sớm dậy sớm. Đi ngủ trước 23h để thuận theo khí thu liễm, dưỡng tạng Thận và Phế; dậy sớm cùng mặt trời mọc để khí trời trong lành lấp đầy lồng ngực.
- Tắm nước ấm, tránh tắm đêm: Gió đêm mùa thu mang theo sương lạnh (thu hàn sát khí) rất độc, tuyệt đối không tắm gội sau 20h tối để phòng ngừa đột quỵ và liệt dây thần kinh số 7 méo miệng.
Lời nhắn của Thầy Thuốc: Thực dưỡng là cái gốc bồi bổ, nhưng nếu cơn ho kéo dài trên 3 tuần kèm sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm hoặc tức ngực khó thở, bà con cần kiểm tra kỹ phổi. Nhà thuốc Đông Y Gia Truyền Thế Long với các phương thang Bách Hợp Cố Kim Thang và Thế Long Bổ Phế Dưỡng Âm Thang luôn sẵn sàng tư vấn miễn phí qua hotline 0327.28.28.29.
